Kurkuma, het Gouden Kruid uit de ayurveda. Waarom kreeg juist deze doodgewone wortel in India de bijnaam ‘het gouden kruid’? Kurkuma werd daar al gebruikt lang voordat iemand ooit van curcumine, antioxidanten of wetenschappelijk onderzoek had gehoord. Inmiddels weten we veel meer over wat er in die felgele wortel zit. Maar misschien is het oude verhaal achter kurkuma minstens zo interessant als de moderne wetenschap.
Kurkuma ken je waarschijnlijk wel. Het is dat prachtige goudgele poeder dat een curry zijn warme kleur geeft en waarvan één klein vlekje op je witte blouse je nog dagenlang aan de maaltijd kan herinneren. Maar kurkuma is veel meer dan een kleurstof in de keuken.
De plant heet officieel Curcuma longa en behoort tot dezelfde plantenfamilie als gember. Onder de grond groeit een wortelstok die er van buiten eigenlijk vrij onopvallend uitziet. Snijd je hem open, dan verschijnt die spectaculaire geel-oranje kleur. En juist die wortelstok wordt in India al heel lang gebruikt. In de keuken, tijdens traditionele gebruiken én binnen de Ayurveda.
Een gouden wortel met een lange geschiedenis
Binnen de Ayurveda heeft kurkuma een bijzondere plaats. Daar heet het kruid onder andere Haridra en wordt het traditioneel op allerlei manieren toegepast. Het interessante is dat men duizenden jaren geleden natuurlijk nog helemaal niet wist welke afzonderlijke plantenstoffen er in zo’n wortel zaten. Er waren geen laboratoria, microscopen of moderne analysemethoden.
Men keek vooral naar de eigenschappen van een plant en naar wat men door jarenlang gebruik waarnam. Pas veel later zijn wetenschappers de kurkumawortel uit elkaar gaan pluizen.
En toen werd het pas écht interessant.
Wat zit er eigenlijk in kurkuma?
Kurkuma bevat namelijk niet één werkzame stof. In de wortel komen verschillende natuurlijke plantenstoffen voor, waaronder etherische oliën en een groep gele kleurstoffen die we curcuminoïden noemen.
De bekendste daarvan is curcumine.
Curcumine is de stof waarnaar inmiddels bijzonder veel wetenschappelijk onderzoek is gedaan. Onderzoekers bestuderen onder andere de antioxidatieve eigenschappen van curcumine en de invloed ervan op verschillende biologische processen die betrokken zijn bij ontstekingsreacties. Maar hier ontstaat vaak een misverstand.
KURKUMA EN CURCUMINE ZIJN NIET HETZELFDE !
Kurkuma is de hele gemalen wortel, met alle stoffen die daar van nature in voorkomen. Curcumine is één van de belangrijkste bestanddelen die uit die wortel kan worden gehaald en geconcentreerd. De curcuminoïden.
Een beetje zoals koffie cafeïne bevat, maar cafeïne is niet hetzelfde als koffie.
Kurkuma, oxidatieve stress en antioxidanten, wat zijn dat precies ?
Je kunt oxidatieve stress vergelijken met een kampvuur. Als een kampvuur rustig brandt, springen er af en toe wat vonkjes vanaf. Dat is normaal en meestal geen probleem. Maar als het vuur heel hard gaat branden en er voortdurend grote hoeveelheden vonken rondvliegen, kunnen die vonken schade veroorzaken aan alles wat eromheen staat.
Zo kun je vrije radicalen ook een beetje zien: als kleine vonkjes die bij normale processen in je lichaam ontstaan. Je lichaam heeft gelukkig zijn eigen antioxidatieve verdedigingssysteem om die vonkjes onschadelijk te maken.
Maar ontstaan er langdurig méér vrije radicalen dan je lichaam kan neutraliseren, dan raakt het evenwicht verstoord. Dát noemen we oxidatieve stress.
Antioxidanten kun je in deze vergelijking zien als een deel van de brandweer van het lichaam: ze helpen vrije radicalen te neutraliseren voordat deze schade kunnen aanrichten.
En precies daarom zijn de curcuminoïden uit kurkuma zo interessant voor onderzoekers: curcumine heeft antioxidatieve eigenschappen en wordt onderzocht op de manier waarop het betrokken is bij de antioxidatieve verdedigingssystemen van het lichaam.
Dat maakt zo’n oude geel-oranje wortel ineens behoorlijk modern.
Kurkuma in de keuken
Gelukkig hoef je geen wetenschapper te zijn om kurkuma te gebruiken. Het is gewoon een heerlijk keukenkruid.
Een halve theelepel door een soep of curry geeft al een prachtige warme kleur. Je kunt het gebruiken in rijstgerechten, groenten, linzen, eieren en sauzen. Ook in een warme drank met bijvoorbeeld gember, kaneel en melk of een plantaardige drank is kurkuma heerlijk.
Gebruik je verse kurkumawortel? Dan kun je die, net als verse gember, fijnraspen.
► Eén waarschuwing uit ervaring: pas op met je mooie witte aanrecht, kleding en theedoeken. Kurkuma heet niet voor niets het gouden kruid. Het kleurt werkelijk álles, maar dan ook álles geel.
En waarom wordt er vaak zwarte peper bij gedaan?
Dat is een interessant verhaal.
Zwarte peper bevat de stof piperine. Uit onderzoek is bekend dat piperine de biologische beschikbaarheid van curcumine kan verhogen. Dat is een van de redenen waarom je kurkuma en zwarte peper zo vaak samen tegenkomt. Ook vet speelt een rol. Curcumine is namelijk slecht oplosbaar in water en beter oplosbaar in vet.
Daarom is het helemaal niet zo gek om kurkuma in de keuken te combineren met een beetje olie of een andere vetbron. En wat zwarte peper. De oude Indiase keuken deed dat overigens al lang voordat iemand het woord ‘biologische beschikbaarheid’ had bedacht.
Kurkuma of curcumine?
Dat hangt vooral af van waarvoor je het wilt gebruiken. Wil je kurkuma gewoon onderdeel maken van je dagelijkse voeding? Dan is de gewone kurkumawortel of een goed kurkumapoeder een prachtige keuze.
Een curcumine-extract is iets anders. Daarbij worden de curcuminoïden uit kurkuma geconcentreerd. Een capsule met een curcumine-extract kan daardoor een veel hogere hoeveelheid curcuminoïden bevatten dan een beetje kurkumapoeder dat je over je eten strooit.
Het één is dus niet automatisch ‘beter’ dan het ander. Want curcumine is een éénpuntig gericht supplement. En werkt op celniveau. En kurkuma een breed ingezet supplement en werkt op ons metabool niveau.
Een beetje goud in je dagelijkse keuken
Misschien is dat wel het mooiste aan kurkuma. Je hoeft er geen ingewikkelde dingen mee te doen.
Een snufje door je groenten. Wat verse kurkuma door een soep. Een warme kurkumadrank op een koude avond. Of gewoon die heerlijke gele curry waar de hele keuken naar gaat ruiken.
Een wortel die duizenden jaren geleden al een plaats kreeg binnen de Ayurveda en waar moderne wetenschappers vandaag nog steeds onderzoek naar doen.
Dat maakt kurkuma wat mij betreft met recht een heel bijzonder gouden kruid.
Met een hartelijke groet van Tieneke